'ਡੈਡ ਬਾਡੀਜ਼' ਨੇ
              ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ 'ਚ ਜਾਨ ਪਾਈ
                                   ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ
ਬਠਿੰਡਾ  : ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਲੈਣ ਕਾਫੀ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਰੀਰ ਦਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬੋਝ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਲਾਵਾਰਸ਼ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ•ਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਚੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਤਸੱਲੀਬਖਸ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮ੍ਰਿ੍ਰਤਕ ਦੇਹ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਾਸਤੇ ਹੁਣ ਖਰੀਦੀ ਨਹੀਂ ਗਈ ਹੈ। ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁਣ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜਾਈ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਪਿਛੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
             ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 284 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ•ਾਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਨੰਬਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ 193 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਖੋਜ ਵਾਸਤੇ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ•ਾਂ ਵਿੱਚ 34 ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਸਰੀਰਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 154 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ 15 ਲਾਵਾਰਸ਼ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ•ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੈਂਟਲ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜ ਮ੍ਰਿ੍ਰਤਕ ਦੇਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨੰਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 71 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸਰੀਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਗਾਊ ਫਾਰਮ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ।
           ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 11 ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਵਲੋਂ 8 ਲਾਵਾਰਸ਼ ਲਾਸਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਵੀ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪਹਿਲਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਾਲ 2004 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਹੁਣ ਭਟਕਣਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ•ੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਾਈਸਰਖਾਨਾ ਦੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੂੰ 13 ਦਸੰਬਰ 2006 ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਵਰਗੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ ਹੌਲਦਾਰ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਦਾਨ ਦੀ ਚੱਲ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਰਨਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ•ਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸਰੀਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪੁੱਜੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਅਨਾਟਮੀ ਵਿਭਾਗ ਹੁਣ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
          ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 20 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਾਸਤੇ ਦਾਨ ਵਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿ੍ਰਤਕ ਦੇਹਾਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ 50 ਫੀਸਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਇਕੱਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੈਥਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਐਚ.ਸੀ.ਅਗਰਵਾਲ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਵੀ ਇਸ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2011 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ 9 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ•ਾਂ ਚੋਂ 7 ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਉਨ•ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ,ਉਨ•ਾਂ ਤੋਂ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ। ਸਰੀਰਦਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ਨਾਂ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਹੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਹਿਰ ਤੋਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਨ•ਾਂ ਵਲੋਂ ਬਕਾਇਦਾ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਫਾਰਮ ਵੀ ਭਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
                                               ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋਏ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਵੇਰਵਿਆਂ 'ਤੇ ਮਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ਨਾਂ ਵੱਡੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੇਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਵਲੋਂ ਮਰਹੂਮ ਨੇਤਾ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮ ਭਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,ਉਨ•ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਨੇਤਾ ਲੋਕ ਰੜਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹਨ।

                                   ਉਲਟੀ ਗੰਗਾ
     ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ 'ਬਲੀਦਾਨ'
                                ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ
ਬਠਿੰਡਾ : ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਡਾਕਟਰ ਮੈਡੀਕਲ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 11 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 6656 ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਡਾਂ, ਚੂਹੇ, ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤਹਿਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਖਰੀਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਅਪਰੈਲ 2001 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 3543 ਜਾਨਵਰ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖਰੀਦੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 3100 ਤਾਂ ਇਕੱਲੇ ਡੱਡੂ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 144 ਖਰਗੋਸ਼ ਖਰੀਦੇ ਗਏ। ਪੌਣੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਚੂਹਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਔਸਤਨ 150 ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
             ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਦਰਜਨ ਛੋਟੇ ਸੂਰ ਵੀ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਖਰੀਦੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਫਰਮਾਕੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਦਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 11 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 2750 ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਲਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਏਨੇ ਜਾਨਵਰ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਐਨੀਮਲ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਦੋ        ਭੇਡਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 10 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੱਠਿਆਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਲਾਸ ਲਈ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 250 ਦੇ ਕਰੀਬ ਡੱਡੂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਫਰਮ ਕੇ.ਐਲ. ਮਲਿਕ ਤੋਂ ਖਰੀਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਡੱਡੂ ਦੀ ਕੀਮਤ 25 ਰੁਪਏ ਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 6250 ਰੁਪਏ ਇਕੱਲੇ ਡੱਡੂਆਂ 'ਤੇ ਖਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।                                                                ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਲਾਸ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 25 ਡੱਡੂ ਅਤੇ 8 ਖ਼ਰਗੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਲ ਸਪਲਾਇਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਮਾਇਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਖਰਗੋਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਭੇਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਟੈਸਟ ਵਗੈਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸੂਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਜਾਨਵਰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਡੀਕਲ ਤਜਰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਜਾਨਵਰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ ਹਨ।
                                               ਹਰ ਸਾਲ 1145 ਨਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਦੇ ਹਨ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ 10 ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 7 ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 1145 ਨਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ 1070 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 350 ਨਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ 50 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਡੇਢ-ਡੇਢ ਸੌ ਸੀਟਾਂ ਹਨ। ਸੀ.ਐਮ.ਸੀ. ਦੀਆਂ 75 ਸੀਟਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 1145 ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।