ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਮਾਣ

ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ’ਚ ਝੰਡੀ

  ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ  

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਾਣ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਲੜਕੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ’ਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਟੱਪਣੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ’ਚ ਸਭ ਜੂਹਾਂ ਮਿਟ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅੱਗੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਮੋਕਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਹਾਲ ’ਚ ਜਾਰੀ ਸਾਲ 2023-24 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਪੜਾਉਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਸੱਜਰੀ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਕੜਾ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ’ਚ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ‘ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵੇ ਆਨ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ’ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਬੇ ’ਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁੱਲ 9.33 ਲੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 4.70 ਲੱਖ ਲੜਕੀਆਂ ਹਨ। 

       ਸਾਲ 2019-20 ’ਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 8.69 ਲੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 4.44 ਲੱਖ ਲੜਕੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਵਰ੍ਹਾ 2023-24 ’ਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2022-23 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 21,187 ਵਧੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5469 ਘਟੀ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਹੁਣ ਮੈਰਿਟ ’ਚ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਹਨ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ’ਚ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਛੇਵੇਂ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਵੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਬਿਹਾਰ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਪੀ ਐੱਚ ਡੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਸਾਲ  2023-24 ’ਚ ਪੀ ਐੱਚ ਡੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 5444 ਲੜਕੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 7246 ਲੜਕੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਵ ਪੀ ਐੱਚ ਡੀ ’ਚ 75.13 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਰਿਹਾ। 

        ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚੋਂ 70.91 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੜਕੀਆਂ ਸਨ ਜਦਕਿ ਕੁੱਲ 76,187 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਫੈਕਲਟੀ ’ਚ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਝੰਡੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2023-24 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਚ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ 51,839 ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ’ਚੋਂ 32,082 ਮਹਿਲਾ ਟੀਚਰ ਹਨ ਅਤੇ 19,757 ਪੁਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਸਾਲ 2019-20 ’ਚ ਕੁੱਲ 52,072 ਅਧਿਆਪਕ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 30,967 ਮਹਿਲਾ ਟੀਚਰ ਸਨ। ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘਟਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 100 ਪੁਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ 162 ਮਹਿਲਾ ਟੀਚਰ ਹਨ। 

       ਕੇਰਲਾ ਦਾ ਨੰਬਰ ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 100 ਪੁਰਸ਼ ਟੀਚਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ 182 ਮਹਿਲਾ ਟੀਚਰ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ’ਚ ਇਹੋ ਅੰਕੜਾ 100 ਪੁਰਸ਼ ਟੀਚਰਾਂ ਪਿੱਛੇ 118 ਮਹਿਲਾ ਟੀਚਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ’ਚ ਹਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਵੀ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ (ਲੜਕੀਆਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. ਅਨੀਲਾ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਸੋਚ ਵਜੋਂ ਹੁਣ ਧੀਆਂ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਭ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਲੜਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤਰਜੀਹੀ ਹਨ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਹਤਰ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸੇ ਰੁਝਾਨ ਸਦਕਾ ਹੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵੀ ਲੜਕੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।

                                                      ਕੌਣ ਸੁਣੇ ਅਰਜੋਈ 
                                            ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ ਧੀਆਂ ਰੋਂਦੀਆਂ..! 
                                                       ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ 

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਪਿੰਡ ਗੰਭੀਰਪੁਰ ’ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਧੀਆਂ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ੈਰ ਮੰਗੀ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਤਰਫ਼ੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਬਹੁੜਿਆ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ’ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਆਖਦਾ, ‘ਧੀਏ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ।’ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕੋਈ ਰਾਤੋਂ ਰਾਤ ਆਪਾ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨਵਰੀਤ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਵੀ। 35 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਧੀਅ ਕੋਲ ਕਾਬਲੀਅਤ ਸੀ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ, ਡਿਗਰੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਫ਼ਰ ਲੈਟਰ ਵੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੇਲਾ ਹੱਥੋਂ ਖੁਹਾ ਬੈਠੇ ਮਾਪੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਇੱਕ ਧਰਵਾਸਾ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਨਹਿਰ ’ਚ ਕੁੱਦਣਾ ਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਪਿੰਡ ਗੰਭੀਰਪੁਰ ਜੋ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਹੈ, ’ਚ ਮਾਹੌਲ ਹੁਣ ਗੰਭੀਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਚੁੱਪ ਹੈ। 

          1158 ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ/ਲਾਇਬਰੇਰੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕਰੀਬ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰਪੁਰ ’ਚ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਫ਼ਰ ਲੈਟਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਕੁ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਸ ਲੜੇ।ਪਿੰਡ ਬੱਸੀ ਦੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਵੀਂ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਆਸ ’ਚ ਪੁਰਾਣੀ ਨੌਕਰੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੀ ਤੰਦ ਟੁੱਟ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਟੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹਿਰ ਵੱਲ ਘੁੰਮਾ ਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਸ ਧੀ ਦਾ ਦਰਦ ਸਮਝਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਕੂਟੀ ਲਾਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੋਟ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 21 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈਕਚਰਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਬਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਕੌਰ ਕੋਲ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਚਾਂਸ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਝਾਕ ਵਿਚ 49 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

          ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕਿਸ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਵਾਸਤਾ ਪਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੈਂਕੜੇ ਧੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਾਂਹ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਵਰ੍ਹਾ 2015 ਵਿਚ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ’ਚ ਬਠਿੰਡਾ ਨਹਿਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਫ਼ੌਰੀ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕੱਢ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਦੌਰ ’ਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।ਬਲਾਕ ਮਲੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਣੀਵਾਲਾ ਦੀ ਰਾਜਵੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਂ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ 16 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਸਲਫਾਸ ਖਾ ਲਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੋਖੜਾ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੈਣ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੋਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਬੀਹਾ ਭਾਈ ਦੀ ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਫਰਵਰੀ 2014 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦੀ 14 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਬੱਚੀ ਰੂਥ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਬੱਚੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

           ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੱਚੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤਰਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਰੂਥ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤਰਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਰੂਥ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਹੇਗੀ, ਬੱਚੀ ਰੂਥ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਢੋਆਂਗੀ। ਪਿੰਡ ਸਧਾਣਾ ਦੀ ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਰੈਗੂਲਰ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਦਸ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਦਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿਚ ਟੈਂਕੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫ਼ੌਰੀ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਦਦ ਐਲਾਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਭਾਖੜਾ ਨਹਿਰ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਧੀਆਂ ਨੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਏਨੀ ਕੁ ਟੇਕ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਔਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਢਾਰਸ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਤਾਜ਼ਾ ਘਟਨਾ ’ਚ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਣ ਲੱਗੇ ਹਨ।

                                                      ਵਾਹ ਕੁੜੀਓ ਵਾਹ ! 
                                   ਏਹ ਧੀਆਂ ਮੋਮ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ..।
                                                       ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ  

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਅਨਿਆਂ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁਣ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਸੁਰਤ ਸੰਭਲੀ, ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ। ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਸਰੀਕਾ ਪੁਗਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਵੰਗਾਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਉਂਗਲ ਫੜ੍ਹ ਲਈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਜਨਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੁਣ ਜੱਜ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਪੀ.ਸੀ.ਐੱਸ (ਜੁਡੀਸ਼ਰੀ) ਦਾ ਲੰਘੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨਤੀਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।    

        ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੈਲੋਂ ਦੀ ਪਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ‘ਪਾਪਾ! ਮੈਂ ਜੱਜ ਬਣੀ ਹਾਂ।’ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਗਾਰਡ ਬਾਪ ਸੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੀਅ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕਿਹਾ, ‘ਵਾਹ ਧੀਏ ਵਾਹ’। ਇਸ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮਾਂ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਮਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਵਿਆਹ ਸਾਹਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਪਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ‘ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਭਾਂਡੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਆਏ ਨੇ’। ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਚੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਮਗਰੋਂ ਕੀਤੀ।

         ਉਹ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਸੌਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਦੀ ਧੀ ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਵੀ ਜੱਜ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਚੀੜ੍ਹਾ ਰੂਪ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਮਨਦੀਪ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਜਿਦ ਕੀਤੀ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀ ਜੇਬ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਪੇ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਕੁੜੀਏ! ਬੀ.ਐੱਡ ਕਰ ਲੈ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਜੱਜ ਲੱਗ ਜਾਣੈ’। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ’ਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਹੋਸਟਲ ’ਚ ਸੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਡੰਗ ਦਾ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਮੈੱਸ ਬਿੱਲ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਪਾਪੜ ਵੇਲਣੇ ਪੈਂਦੇ। ਗ਼ੁਰਬਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਤੇ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲੀ ਹੈ। 

        ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੱਜ ਬਣੀ ਸ਼ਿਵਾਨੀ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਣਜੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਮੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਮੇ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਣਜੀ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਖ਼ਾਤਰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਖ਼ੁਦ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਕੀਲ ਬਣਨ ਦੀ ਖੁਆਇਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਚਹਿਰੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹਿਲਾ ਜੱਜ ਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਣਜੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ। 

         ਫੇਰ ਉਹ ਇਕਲੌਤੀ ਭਾਣਜੀ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਾਗਿਆ। ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰਵਾਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਧੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੇ੍ਹਰਿਆ ’ਚ ਚਾਨਣ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਜਪੁਰਾ ਦੀ ਡਕੌਂਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵੀ ਜੱਜ ਬਣੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਿੱਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੰਗ ਕੇ ਹੀ ਖਾਣਗੇ। ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਇਹ ਦਾਗ਼ ਧੋ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮੋਮ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ। 

       ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀਅ ਗੁਲਫਾਮ, ਅੱਬੂ ਟੈਂਪੂ ਡਰਾਈਵਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧੀਅ ਦੇ ਜੱਜ ਬਣਨ ’ਤੇ ਨਾਜ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਲਫਾਮ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸੱਤਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ, ਫ਼ੀਸ ਨਾ ਤਾਰੀ ਗਈ ਤਾਂ ਅੰਮੀ ਸਕੂਲ ਚੋਂ ਗੁਲਫਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਕਟਾਉਣ ਚਲੀ ਗਈ। ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਗੁਲਫਾਮ ਦੀ ਪੜਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲਿਆ। ਅੱਬੂ ਤਾਲਿਬ ਹੁਸੈਨ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਵਕੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ’ਵਰਸਿਟੀ ਚੋਂ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਪੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੋਸਟਲ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਲਾਈ।

        ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁੰਡੀ ਖਰੜ ਦੀ ਕਿਰਨਦੀਪ ਕੌਰ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਂ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕਦੇ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ’ਚ ਦਿਹਾੜੀ ਕੀਤੀ ,ਕਦੇ ਬੁਟੀਕ ਚਲਾ ਫ਼ੀਸਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕੱਢਿਆ। ਕਿਰਨਦੀਪ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬਾਪ ਜਹਾਨੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਚਾਚੇ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਨਦੀਪ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸਣ ’ਚ ਜੁਟ ਗਿਆ। ਦਾਦਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਦਿਨ ਦੇਖੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਾਤਰ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਵੇਚਣੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। 

        ਪਿੰਡ ਰਸੂਲਪੁਰ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀਅ ਮਨਮੋਹਨ ਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮੇਚਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਡੇਢ ਏਕੜ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨਾ ਦਿਨ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਨਾ ਰਾਤ। ਦਿਨੇ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂਦੀ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਕਰਦੀ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਂਹ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇ ਹਨ। ਏਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਜਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ।

                                          ਜੀ.ਪੀ.ਸਰ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ..

ਬਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਗੁਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਜੀ.ਪੀ.ਸਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੰਭ ਦਿੱਤੇ। ਜੀ.ਪੀ.ਸਰ ਦੇ ਬੈਚ ’ਚ 18 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ 13 ਜੱਜ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 2019 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਬੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਫ਼ੀਸ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਚ ਕੋਚਿੰਗ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ 19 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੱਜ ਬਣੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀ.ਪੀ.ਸਰ ਉਂਗਲ ਨਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇਹ ਮੁਕਾਮ ਨਾ ਮਿਲਦਾ। ਜੀ.ਪੀ.ਸਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਾਡਾ ਤਾਂ ਨਾਮ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਰੋਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।’

                                                     ਨੀ ਸਰਕਾਰੇ ! 
                                            ਮੈਨੂੰ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਾ ਦੇ...
                                                    ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ  

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰੀਆਂ ਹਨ। ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬੇਕਾਰੀ ਦਾ ਆਲਮ। ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਭਰਤੀ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰੀਖ਼ਿਆ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 44 ਫੀਸਦੀ ਕੁੜੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਸਿਰਫ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਸੀ, ਬਦਲੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ’ਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਬੰਨੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਲਈ 2.34 ਲੱਖ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 1.02 ਲੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਚਰ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵੇਲਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਭੈਣਾਂ ਸੁੱਖ ਮੰਗਦੀਆਂ ਸਨ, ‘ਦੋ ਵੀਰ ਦੇਈਂ ਵੇ ਰੱਬਾ, ਇੱਕ ਮੁਨਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪਟਵਾਰੀ।’ ਡਾ. ਜੋਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਵੀ ਫਿੱਕੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। 

              ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੇਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਰਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਬਕਾ ਕਾਨੂੰਨਗੋ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਜੰਗੀਰਾਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵੇਲਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਪਟਵਾਰੀ ਨੂੰ ਗਿਰਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਮਿਣਤੀ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਟੋ ਵੱਟ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ ਨੇ ਕੰਮ ਸੌਖਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਓਪਰੀ ਤੇ ਔਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਤਰਫ ਸਾਬਕਾ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਲੜਕੀਆਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਮਲੋਟ ਦੇ ਐੱਸ.ਡੀ.ਐੱਮ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਛਵੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣੇਗੀ। 

            ਅਧੀਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚੋਣ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ 1152 ਅਸਾਮੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖ਼ਿਆ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ 18 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰੀਖ਼ਿਆ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖ਼ਿਆ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ 14 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬੋਰਡ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਮੰਗੇ ਹਨ। ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਾਮੀ ਪਿੱਛੇ ਔਸਤਨ 203 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੀਖ਼ਿਆ ਵਿੱਚ 1.75 ਲੱਖ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 59 ਹਜ਼ਾਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚੋਣ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਫੀਸ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 12 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਐੱਸਸੀ/ਬੀਸੀ ਲਈ 250 ਰੁਪਏ ਫ਼ੀਸ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।

                                             ਪਟਵਾਰਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਦੋਆਬੀਏ ਪਛੜੇ

ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਲਵਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਦੋਆਬੇ ਨੇ ਬਹੁਤੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 21,567 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ 19,974 ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਨ। ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 18,126 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂਕਿ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ 17,625 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚੋਂ 12,336 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 2667 ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 2183 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਾਮੀ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ 7141 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚੋਂ 4236 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੇ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

                           ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ  
       ਅਸੀਂ ਲੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ...!
                           ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਹੁਣ ਇਹ ਗੁੜ ਦੀ ਰੋੜੀ ਨਹੀਂ, ਚੰਡੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਹੈ। ਨਾ ਆਟੇ ਦੀ ਚਿੜੀ, ਨਾ ਏਹ ਚੰਬਾ, ਘੁੰਡ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਹੈ। ਪਾਤੜਾਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ’ਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, ‘ਤੋੜ ਦਿਓ ਘੁਮੰਡ ਦਾ ਤਾਣਾ।’ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਮੁੱਕੇ ਤਣ ਗਏ, ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਰੂਰ ਛਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇੰਝ ਧੀਆਂ ਗਰਜੀਆਂ, ‘ਪਿੰਜਰਾ ਤੋੜੋ, ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ।’ ਤੁਸੀਂ ਸਜਾਓ ਗੁੱਟਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖੜੀ, ਅਸਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਵਕਤ ਕਿੱਥੇ। ਕਈ ਬੰਨੂ ਬੰਨ੍ਹਣੇ ਨੇ। ਭੁੰਨੀ ਛੱਲੀ ਨਹੀਂ, ਚੱਲੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੱਲੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਬੰਧਨ ਨਿਭਾਓ। ਅਸਾਡੇ ਕਦਮ ਤਾਂ ਹੁਣ ਜ਼ਰੀਬਾਂ ਨੇ..!  ਵਾਹ ਕੁੜੀਓ ਵਾਹ! ਲਛਮਣ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਅੌਕਾਤ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ‘ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਰਾਣੀ, ਜਿਹਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪਾਣੀ’। ਸਿਆਣੇ ਮੱਤ ਦਿੰਦੇ ਨੇ, ‘ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੀ ਅੌਖਾ ਹੁੰਦੈ।’ ਆਓ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੀਏ। ਦਿਮਾਗੀ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾਓ, ਗੁਜਰੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ’ਚ ਆਓ। ਕਦੇ ਅੌਰਤ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ‘ਗੁੜ੍ਹ ਦੀ ਰੋੜੀ’ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਸੁਣੋ, ਕੇਰਾਂ ਅੌਰਤ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ। ‘ਹਜ਼ੂਰ, ਹਰ ਕੋਈ ਗੁੜ ਦੀ ਰੋੜੀ ਸਮਝ ਮੂੰਹ ਅੱਡ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।’ ਧਰਮਰਾਜ ਲਲਚਾ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਦੂਰ ਹੋਜਾ ਕੰਬਖਤ ਕਿਤੇ... ਯਮਦੂਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਚੋਂ ਵੀ ਲਾਲ ਟਪਕੀ।ਫਰਾਂਸ ਵਾਲੇ ਭੱਦਰਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਸੱਚੇ ਨੇ। ‘ਧੀਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਜੜੀ ਵਾਂਗੂ ਵਿਚਰਦੈ।’ ਤਾਹੀਂ ਪਾਤੜਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਉਬਾਲਾ ਖਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖੂਹ ਕਦੇ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਂਦਾ ਹੋਊ।
               ਘਟਨਾ ਸਾਲ 2006 ਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਜੋੜੇ ਨੇ ਜੇਬਾਂ ਭਰੀਆਂ, ਖੂਹ ਨਵਜੰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੌਣ ਖੂਹ ਦੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਪਤਾਲੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ‘ਵੇ ਧਰਮੀ ਬਾਬਲਾ..!’ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਭਰੂਣਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਲੱਭੇ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਤਰਲਾ, ‘ਘੁੰਡ ਮੁਖੜੇ ਤੋਂ ਲਾਹ ਓ ਯਾਰ।’ ਬੁੱਲ੍ਹਿਆ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਆਏ, ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਨੇ ਖੰਭ ਫੈਲਾਏ। ਪਿੱਤਰ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵੇਲਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਅੌਰਤ ਪਤੀ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੂੰਹ ਵੇਂਹਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਕੁੜੀ, ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅੱਖ ’ਚ ਅੱਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰੱਖੜੀ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਭੁੱਲੀ ਨਹੀਂ। ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਝਾਕ ਭੁਲਾ ਬੈਠੀ ਐ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ‘ਪਿੰਜਰਾ ਤੋੜ’ ਜੁਝਾਰੂ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਨਾਬਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੱਲਾ ਨੇ। ਇੰਝ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਗਰਜੀਆਂ। ‘ਤੁਸੀਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ’। ‘ਪਿੰਜਰਾ ਤੋੜ’ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨਤਾਸ਼ਾ ਨਾਰਵਾਨ ਤੇ ਦੇਵਾਂਗਨਾ ਕਾਲਿਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਰਬੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਨੇ,‘ਤੰਗ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੂਰੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਹੋਣੈ, ‘ਬੱਲੇ ਨੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀਏ..! ਕਨੂੰ ਪ੍ਰਿਆ ਨੇ ਸਿਜਦਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ’ਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ। ਨਵੀਂ ਲੀਕ ਵਾਹ ਆਈ, ਖੜੋਤਾਂ ਦਾ ਮੱਕੂ ਠੱਪ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਈ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਨਾਬਰੀ ਦਿਖਾਏ। ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਰੂ ਰਾਣਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
                ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸੁਨੀਤਾ ਯਾਦਵ। ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਮੱਥਾ, ਮੱਤ ਚੋਟੀ ’ਤੇ, ਅਸੂਲ ਮੁੱਠੀ ’ਚ। ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਲੌਕਡਾਊਨ ਤੋੜਿਆ। ਉਪਰੋਂ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਡਰਾਵੇ, ਸੁਨੀਤਾ ਹੱਥ ਨਾ ਆਵੇ। ਮੁੰਡੇ ’ਤੇ ਪਰਚਾ ਹੋਇਆ, ਮੰਤਰੀ ਕੁਰਲਾਵੇ। ਬੇਅੰਤ ਸਿਓਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ‘ਸੁਪਰ ਕੌਪ’ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਆਈਏਐੱਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ। ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਫੇਰ ‘ਜੈਤੋ ਦਾ ਕਿਲਾ।’ ਬਹੁਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਪਿੱਛੇ ਜੇਹੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਛੱਤਰ ਚਾਂਭਲ ਗਏ। ਮਹਿਲਾ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਐੱਸਐੱਮਐੱਸ ਭੇਜ ਬੈਠਾ। ਅਗਲੀ ਨੇ ਨੀਂਦ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਨ ਬਚੀ ਸੋ ਲਾਖੋਂ ਪਾਏ..! ਕਰੋਨਾ ਵਰਗੀ ‘ਮੀ ਟੂ’ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ‘ਧੀਆਂ ਕੰਧੋਲ਼ੀ ’ਤੇ ਵਾਹੀਆਂ ਮੋਰਨੀਆਂ ਨਹੀਂ’।ਉਹ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਦਾਈ ਜੰਮਦੀ ਦਾ ਗਲਾ ਦਬਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਪੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੱਬ ਦਿੰਦੇ। ਕੋਲ਼ ਗੁੜ ਦੀ ਰੋੜੀ ਤੇ ਪੂਣੀ ਰੱਖ ਆਖਦੇ। ‘ਗੁੜ ਖਾਵੀਂ, ਪੂਣੀ ਕੱਤੀ, ਆਪ ਨਾ ਆਵੀਂ, ਵੀਰੇ ਨੂੰ ਘੱਤੀ।’ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਅੌਰਤ ਨੂੰ ‘ਮੋਮ ਦੀ ਗੁੱਡੀ’ ਕਿਹਾ। ਨਵੀਂ ਵੀ ਸੁਣ ਲਓ। ਲੋਹਾ ਖੇੜਾ (ਸੰਗਰੂਰ) ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਕੁੜੀ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਮੰਜੂ। ਨਾਢੂ ਖਾਂ ਮੁੰਡਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣੋਂ ਬਾਜ ਨਾ ਆਵੇ। ਦੁਨਾਲੀ ਚੁੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਗਈ। ਤਿੰਨ ਹਵਾਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ। ਮੁੰਡਾ ਸੁਸਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।
               ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚਰਚੇ ਸੁਣੇ ਨੇ। ਉਹ ਬੁਰੇ ਦੇ ਘਰ ਤੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ’ਚ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦੇ ਛੇੜਖ਼ਾਨੀ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਰਿਵਾਲਵਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਛੂਮੰਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਜ਼ੀ ਤਾਜ਼ੀ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਬਠਿੰਡਾ ਵਾਲੀ ਐੱਸਪੀ ਅਵਨੀਤ ਸਿੱਧੂ। ‘ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲੇ’ ’ਤੇ ਗਰਜੀ। ‘ਤੂੰ ਹੁੰਦਾ ਕੌਣ ਐਂ’। ਮੂਸੇਵਾਲੇ ਕਾਕਾ ਜੀ ਮੁੜ ਅੱਖ ’ਚ ਪਾਏ ਨੀ ਰੜਕੇ।ਆਓ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਾਂ। ਮਹਿਮਾ ਭਗਵਾਨਾ ਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਧੀ ਬਲਦੀਪ ਕੌਰ। ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ। ਪੁੱਤ ਬਣ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੱਟੋ ਵੱਟ ਤੁਰੀ। ਖੇਤੀ ਆਰਡੀਨੈਂਸਾਂ ਤੋਂ ਵੱਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਟਰੈਕਟਰ ਮਾਰਚ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ’ਚ ਟਰੈਕਟਰ ਲੈ ਵੜੀ। ਮੂੰਹ ਪਿੰਡ ਬਾਦਲ ਵੱਲ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਆਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ‘ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਕਾਹਦਾ ਵੈਰ..!’ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਏਹ ਕੁੜੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਐ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦਾ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਤੇ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦਾ ਵੀ। ਕੇਰਲਾ ’ਚ ਸਬਰੀਮਾਲਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਭੇੜੇ ਗਏ। ਮੌਤ ਨੂੰ ਲੱਕ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੋ ਅੌਰਤਾਂ ਕੁੱਦੀਆਂ। ਰੇਡੀਓ ’ਤੇ ਗਾਣਾ ਵੱਜ ਰਿਹੈ, ‘ਭਈਆ ਮੇਰੇ ਰਾਖੀ ਕੇ ਬੰਧਨ ਕੋ ਨਿਭਾਨਾ’। ਖਰੜ ਦੀ ਹਰਜੀ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਐ। ਯੋਗਤਾ ਐੱਮਏ, ਐੱਮਫਿਲ ਹੈ। ਵੇਚਦੀ ਕੜ੍ਹੀ ਚਾਵਲ ਹੈ। ਆਖਦੀ ਐ, ’ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਅੱਡਾਂ।’
                ਪਿੰਡ ਬੰਗੀਵਾਲ (ਜਲੰਧਰ) ਦੀ ਮਰਦਾਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ। ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਚੌਕੀਦਾਰ ਬਣੀ। ਰੇਤ ਮਾਫੀਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚਾਹੇ ਨਸ਼ਾ ਮਾਫੀਆ, ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਡਟਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰੱਖੜੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜ ਚੀਰਨੇ ਨੇ। ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ’ਚ ਥਾਣੇਦਾਰ ਲਵਮੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਮੱਥਾ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਵਿਧਾਇਕ ਦਵਿੰਦਰ ਘੁਬਾਇਆ ਨਾਲ ਪੰਗਾ ਪਾਇਆ। ਘੁਬਾਇਆ ਬੋਲੇ... ‘ਜੁੱਲੀ ਬਿਸਤਰਾ ਗੋਲ ਕਰਾਦੂੰ।’ ਯੂਨਾਨੀ ਆਖਦੇ ਨੇ, ‘ਟੁੱਟੇ ਸਾਜ਼ ’ਚੋਂ ਸੋਹਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਕਰੋ।’ ਲਵਮੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਅੰਦਰੋਂ ਰੂਹ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਈ। ਵੀਹ ਦੇਖੇ ਨੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ..! ‘ਚੌਲ ਛੰਡਦਿਆਂ ਹੀ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।’ ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਧੀ ਅੰਜੂ ਬਾਲਾ। ਯੂਪੀ ’ਚੋਂ ਐੱਮਪੀ ਬਣੀ ਸੀ। ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ ਸਟੋਰ ਅੱਗੇ ਬੋਰਡ ਸਜਾਇਆ, ‘ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਐਂਡ ਡਾਟਰਜ਼।’ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਗੇਅਰ ਬਦਲਿਐ। ਉਪਰੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਆਇਐ। ਪਿੰਡ ਬਾਜੇਵਾਲਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦਾ ਰਵੀ ਸਿੰਘ। ਰੱਖੜੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਰਵੀ ਹਲਵਾਈ ਕੋਲ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦੈ। ਭੈਣ ਨੇ ਹੁਣੇ 450 ‘ਚੋਂ 448 ਨੰਬਰ ਲਏ ਨੇ। ਰਵੀ ਸਿੰਘ ਮਠਿਆਈ ਲਿਆਊ, ਰੱਖੜੀ ਭੈਣ ਬੰਨ੍ਹੂ। ਏਹ ਹੈ ਸੱਚਾ ਰਿਸ਼ਤਾ।
                ਪਿੰਡ ਬੱਲ੍ਹੋ (ਬਠਿੰਡਾ) ਦੀ ਰਾਜਨਦੀਪ ਕੌਰ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਕਦੇ ਝੋਨਾ ਲਾਇਆ, ਕਦੇ ਆਲੂ ਪੁੱਟੇ ਤੇ ਕਦੇ ਨਰਮਾ ਚੁਗਿਆ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ’ਚੋਂ ਨਰਮੇ ਦੇ ਫੁੱਟਾਂ ਵਰਗੇ 97 ਫੀਸਦੀ ਨੰਬਰ ਲਏ। ਪੰਜ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੁਣ ਰੱਖੜੀ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੈ। ਰੁਹੇਲਾ (ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ) ਦੀ ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ। ਸਭ ਟਾਲ਼ਾ ਵੱਟੂ ਨਿਕਲੇ, ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹਲ਼ ਵਾਹਿਆ। ਅਦਾਕਾਰ ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ ਨੇ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਟਰੈਕਟਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਧਰ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ‘ਚਿੱਟਾ’ ਆਇਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਲ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪੈ ਗਏ। ਲੰਘੇ ਵਰ੍ਹੇ ਰੱਖੜੀ ਲੈਣ ਤੋਰਿਆ। ਭਰਾ ਲੋਥ ਬਣ ਮੁੜਿਆ। ਅਬੋਹਰ ਦੀ ਭੈਣ ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈ ਨਿਕਲੀ। ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਡਾਕਟਰ ਦੁਹੱਥੜ ਮਾਰ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਕੋਲ ਰੋਈ। ‘ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵੈਲਪੁਣੇ ਨੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਰਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।’ ਸਮਾਪਤੀ ‘ਨਿਆਮਤ’ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ। ‘ਬਲਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੁਹਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੈ, ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੀ ਬੇਸਮਝ ਨਾ ਜਾਣਿਓਂ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ’ਚ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ।’ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ‘ਨਿਆਮਤ’ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮਿੱਠਾ ਕਰਾ ਰਿਹੈ।

                          ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ        
     ਅਸੀਂ ਉਠਾਂਗੇ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਬਣਕੇ..
                          ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ
ਬਠਿੰਡਾ : ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫਰਕੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਖ ਰਿਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਮੁਲਕ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹੈ। ਸੂਰਜ ਵੀ ਢਲਦੇ ਨੇ। ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਜਵਾਨੀ ਇਕੱਲੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੀ। ਗਰੂਰ ਵੀ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਨੇ। ਬਿੱਲੀ ਰਾਹ ਕੱਟ ਜਾਏ, ਫਿਰ ਕੇਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰਾਂ। ਨਵਾਂ ਖ਼ੂਨ ਜਲੂਸ ਵੀ ਕੱਢਦੈ, ਨਾਲੇ ਵਹਿਮ ਵੀ। ਉਡੀਕ ਤਾਂ ਥੋੜੀ ਕਰਨੀ ਪਊ। ਈਰਖਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜੀ ਹੁੰਦੀ। ਅੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਮੰਨਦੇ। ਨੇਰ੍ਹੀ ਕਿਥੇ ਉੱਠਣੀ ਸੀ। ਇੱਧਰ, ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਉੱਠੇ ਨੇ,ਹੇਕ ਲਾਉਣ ਲਈ। ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ..। ਹੁਣ ਹੋਸਟਲ ਖਾਲੀ ਨੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ। ਭੈਣੋ ਅੌਰ ਭਾਈਓ.. ਹੰਸ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੁਛ ਅੌਰ ਹੀ ਗਾਤਾ ਰਹਾ।  ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣੋ। ‘ਬੁਲਬੁਲ ਕਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਆਲ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਲਾਮੀ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੌਲਾਦ ਦਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਬਣ ਜਾਏ।’ ਸਿਆਸੀ ਵਣਜਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਹਿਲੇ। ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਪੁੱਗਣ ਲੱਗੇ ਨੇ। ਸਦਾ ਨਾ ਬਾਗੀ ਬੁਲਬੁਲ ਬੋਲੇ..। ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਛਲਕਿਐ। ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਬਾਘੀ ਪਾਈ। ਫਿਰ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕਿਥੋਂ  ਬਲਣੇ ਸੀ। ਲਟ ਲਟ ਸਿਵੇ ਜਲੇ। ਚੌਵੀ ਜਣੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਨੇ। ਜ਼ਹੀਰ ਦੀ ਮੇਰਠ ਹਿੰਸਾ ’ਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਬੇਟੀ ਸ਼ਹਾਨਾ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ, ‘ਮੇਰਾ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਐ’। ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਆਸਿਫ ਨੂੰ ਬਿੰਨ ਗਈ। ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸੇਗੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਗਰ ਵਾਰਾਨਸੀ ’ਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਉਮਰ ਸੀ, ਮਾਪੇ ਉਮਰ ਭਰ ਕਲਪਣਗੇ।
       ਕੋਈ ਕੌਮੀ ਰਜਿਸਟਰ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਕਸੂਰਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ’ਚ 2465 ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੌਸਤਨ ਦੋ ਦੰਗੇ ਤੇ ਕੁੱਲ 373 ਨੇ ਜਾਨ ਗੁਆਈ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸੇਕ ਪਿੰਡੇ ਸੇਕਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਦੇਖੋ। ਪੰਚਕੂਲਾ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈੇ। ਥੇੜੀ ਭਾਈਕਾ (ਮੁਕਤਸਰ) ਦਾ ਬੱਚਾ ਲਵਪ੍ਰੀਤ ਭੇਟ ਚੜ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਮਿੱਟੀ ਫਰੋਲੇਗੀ। ਇੱਕ ਸੌ ਜਾਨਾਂ ਨੋਟਬੰਦੀ ਨੇ ਵੀ ਲਈਆਂ। ਯੂ.ਪੀ ’ਚ ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਫੌਤ ਹੋਏ। ਹਜ਼ੂਮੀ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਸਨ। ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ ਦਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਿਨਹਾਜੂਦੀਨ। ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਕੁਟ ’ਚ ਅੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਗੈਰਤ ਕੋਲ ਹੈ, ਤਾਹੀਂ ਆਖ ਰਿਹੈ.. ‘ਖ਼ੌਫ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ’। ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਗਾਂਧੀ ਹੁਣ ਮੰਨੀ ਹੈ, ‘ਨੌਜਵਾਨ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਗੇ’ਜ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਤਖਤ ਆਕੀ ਹੋ ਜਾਏ। ਤਾਕਤ ਹਾਜ਼ਮਾ ਵਿਗਾੜ ਦੇਵੇ। ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਧੀਅ ਡਫਲੀ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲ। ਕਸ਼ਮੀਰੋਂ ਆਈ ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ, ‘ਹਮ ਫੂਲ ਉਗਾਨੇ ਵਾਲੇ ਹੈ..’। ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਨੇ। ਜ਼ਾਬਤੇ ਵਿਚ ਨੇ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ। ਜੋ ਅੱਜ ਰਜਾਈ ’ਚ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਰੁਲੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਇਹ ਪੁੱਛਣਗੇ.. ਜਦੋਂ ਮੁਲਕ ਜਲਿਆ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ। ਮਰਹੂਮ ਕਵੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਆਖਦੈ, ‘ਬੰਦਾ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਿਲ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਵੀ ਤਾਅ ਲੈ ਕੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਮਲਦੇ ਨੇ।’ ਜੋ ਹੱਥ ਮਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਫਿਰ ਝੋਰਾ ਹੀ ਪੈਂਦੈ।
               ਮਾਓ-ਜੇ-ਤੁੰਗ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਹੋਰ ਸੀ, ‘ਬਿਨਾਂ ਆਂਡਾ ਤੋੜੇ ਆਮਲੇਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ’। ਏਹ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਤੋੜਨ ਤੁਰ ਪਏ ਨੇ। ਜਵਾਨੀ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਲੇਟੀ ਹੈ, ਆਮਲੇਟ ਛੇਤੀ ਬਣਨਾ ਨਹੀਂ। ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਹਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਸਲਤ ਹੈ। ਕਿਊਬਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਚੀ ਗਵੇਰਾ ਮੌਲਿਆ। ਚੀ ਗਵੇਰਾ ਦੀ ਧੀ ਅਲੀਡਾ ਗਵੇਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਡਾਕਟਰ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਬੰਦੀ ਭਾਰੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਨੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਖ ’ਚ ਅੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਅਲੀਡਾ ਗਵੇਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਨਹੀਂ,ਹਰ ਖੇਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਤਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਫਲੈਗ ਮਾਰਚ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ। ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਬੋਲੇ, ‘ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਗੈਂਗ ਨੂੰ ਸ਼ਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ।’ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀ ਦੇਬੋ ਸਮਿੱਤਰਾ। ਜਾਵਧਪੁਰ ’ਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਲਈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਕਾਪੀ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਵਰਨਰ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਮਿੱਤਰਾ ‘ਹਮ ਕਾਗਜ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏਗੇ’ ਆਖ ਕੇ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਗਈ। ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ’ਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਰਜਤ ਮੰਚ ’ਤੇ ਗਿਆ। ਡਿਗਰੀ ਲੈਣੋ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਂਡੂਚਰੀ ’ਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਰਬੀਹਾ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦੇਖੋ। ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਅੱਗੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾ ਮਾਰ ਦੇਵੇ। ਹਾਲ ’ਚ ਦਾਖਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਕੌਣ ਆਖਦੈ ਕਿ ਸੱਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਬਲਦਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਤਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਹਰਸਿਮਰਤ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਊ।
        ਐਮ.ਪੀ ਨਰੇਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਸੰਸਦ ’ਚ ਗੂਠਾ ਲਾ ਆਏ। ਹੁਣ ਲੀਕ ਕੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਖੇ ਖਾਸ ਬਿੱਲਾਂ ’ਤੇ ਮੋਦੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਮਰਿੰਦਰ ਕਿਹੜਾ ਕਰਦੈ, ਚਾਹੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਦੇਖ ਲਓ। ਸਭ ਦਾ ਹਾਲ ‘ ਚੋਰ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਠੀ ’ਚ ਮੂੰਹ’ ਵਾਲੈ। ਮਿਲਣ ਕਿਥੋਂ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤਾਂ ਠੰਡ ਮਨਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਕੋਈ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾ ਰਿਹੈ। ਗਾਲਿਬ ਤੋਂ ਯਾਦ ਆਇਐ। ‘ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਬਾਦਲ ਅਗਲੀ ਚੋੋਣ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਆਬੇ ਚੋ ਲੜਨਗੇ’। ਗੱਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਚਾਲ ਢਾਲ ਜਰੂਰ ਲੱਗ ਰਿਹੈ। ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਕਾਮੇਡੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ‘ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ ,ਮੈਨੂੰ ਫਲਾਣੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਟਿਕਟ ਦੇ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ।’ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜੋ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਬਲਦੀ ਦੇ ਬੁੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। ਮੋਦੀ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦੀ। ਦਸੰਬਰ ਦਾ ਪੈੜਾ ਹੀ ਮਾੜਾ ਸੀ। ਹਿੰਸਾ ’ਚ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਅੜੀ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਬੋਦੀ ਵਾਲੀ ਤਾਰਾ ਚੜਿਐ ਹੈ। ਜੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਰੁਲੇਗਾ ਹੀ ਰੁਲੇਗਾ। ਧੀਆਂ ਦੀ ਡਫਲੀ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਮਸ਼ਾਲਾ ਬਾਲਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਜੋ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੈਦ ਨਹੀਂ। ਵਾਲਟੇਅਰ ਦੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੋ, ‘ਇਮਾਨਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੜ੍ਹੀ ਲੱਥੀ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਪੈਣੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਛੇੜਾ ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੈ।
         ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਮਾਂ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸਿਜਦਾ ਕਰ ਰਿਹੈ। ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਦੀ ਨੇਤਾ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲਵੇ। ਕਾਂਗਰਸੀ, ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ’ਚ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਥੁੜਾਂ ਮਾਰੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਧੇੜ ਬੁਨਤ ’ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਠੰਡ ’ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਵਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਾਲੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੋ। ਦਲਿਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 57.3 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ 63.59 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਲੰਘੇ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ। ਨਵੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਰ ਤੀਜਾ ਆਦਮੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਉਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਬੰਦੇ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਫਰਕੀ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤਰੇ ਨੇ। ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਉਹ ਸਮਾਨ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਖਿੱਚੀ ਹੈ। ਅਖੇ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਠੇਕਾ ਲਿਆ। ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਗਨ ਵੀ ਦੇਊ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਾਜ ਰੱਖ ਲਈ। ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ। ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹੈੇ, ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਦਿਨ ਬਦਲਣ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਹਿੱਲ ਜੁੱਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਪ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ.. ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੈ।
   

                               ਲਾਲ ਗੁਆਚੇ
                 ਜਦੋਂ ਰੂਹ ਅੰਬਰਾਂ ਤੱਕ ਰੋਈ…
                              ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ
ਬਠਿੰਡਾ  : ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਆਲ•ਣੇ ਅੱਜ ਤੀਲਾ ਤੀਲਾ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਨ•ਾਂ ਦੇ ਜਾਏ ਹੁਣ ਕਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਤੇਜ ਰਫ਼ਤਾਰ ਟਿੱਪਰ ਨੇ ਇਨ•ਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕੋ ਪਲ 'ਚ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਇੱਕ ਛਿਣ 'ਚ ਹੀ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਗਏ ਜਿਨ•ਾਂ ਨੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਲੋਸ ਕੇ ਘਰੋਂ ਤੋਰਿਆ ਸੀ। ਦਿਨ ਚੜਿ•ਆ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬੋਹਲ਼ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣਗੇ, ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਜ਼ਿਲ•ੇ ਦੇ ਦਸ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਦਰਿਆ ਵਗਿਆ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਹੌਕਿਆਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗੀ। ਬਠਿੰਡਾ ਕੈਂਟ ਲਾਗੇ ਇੱਕ ਤੇਜ ਰਫ਼ਤਾਰ ਟਿੱਪਰ ਨੇ ਅੱਠ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਘਰੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤੁਰੇ ਸਨ। ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਦੇ ਬਾਪ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਹਨੇਰਾ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਹਾਦਸੇ 'ਚ ਫੌਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ 'ਚ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇਹ ਲੜਕਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਕੂਲ ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਜਮ•ਾ ਦੋ (ਮੈਡੀਕਲ) ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।
                    ਮਾਪੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਕਤ ਨੇ ਉਨ•ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਗਏ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਭੈਣ ਤੋਂ ਰੱਖੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਦਾ ਲਈ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਹਿਰਾ ਖਾਨਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਬਾਪ ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀਅ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਧਰ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਸਦੀ ਸਹੇਲੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਆਈਲੈਟਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਬੈਂਡ ਘਟ ਗਏ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਕੋਚਿੰਗ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਇਕਲੌਤਾ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਘਰ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪੈੜ ਚਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕੇਗਾ।  ਰਾਮਪੁਰਾ ਦੇ 18 ਵਰਿ•ਆਂ ਦਾ ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਮਿੱਤਲ ਅੱਜ ਘਰੋਂ ਨਵੀਂ ਆਸ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਭ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਟਿੱਪਰ ਨੇ ਇੱਕੋ ਹੱਲੇ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਪ ਮੁਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਭਰਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਕਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
                   ਰਾਮਪੁਰਾ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾ ਸ਼ਿਖਾ ਤੇ ਤਾਨੀਆਂ ਬਾਂਸਲ ਅੱਜ ਘਰੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਥ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਿਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਤਾਨੀਆਂ ਬਾਂਸਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰਾ ਦੀ ਹੀ ਲਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦੋਂ ਆਂਦਰਾ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਧੀਅ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਸਪਲਾਈਜ ਵਿਭਾਗ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਲਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਨਸੀਬ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅੱਜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਪਿਥੋਂ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅੱਜ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਤਰ•ਾਂ ਸਕੂਲ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਸਕੂਲ 'ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਰ•ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ।
                    ਸਭ ਘਰਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਇੱਕੋ ਚੀਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸੀ ਜਿਨ•ਾਂ ਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਦੇਣ ਲਈ ਨੇੜਲਿਆਂ ਨੇ ਦਿਲਾਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੂਰ ਤੁਰ ਗਈਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਗਮ ਇਨ•ਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕੇਗਾ। ਜਿਨ•ਾਂ ਨੇ ਦਿਨ ਚੜ•ਦੇ ਨਵੀਂ ਆਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਨ•ਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਢਲਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਇਨ•ਾਂ ਘਰਾਂ 'ਚ ਕਦੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਕਣ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਜਿਨ•ਾਂ ਦਾ ਵਕਤ ਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੋਗਾ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।